Ndërmjetësimi

Në vitin 2008 për herë të parë në Republikën e Kosovës u aprovua Ligji për Ndërmjetësim duke e vënë bazat e para të institucionalizimit të ndërmjetësimit si proces ligjor në Kosovë. Ndërmjetësimi ka qenë i përkrahur nga donator të ndryshëm si USAID, UNDP, CSSP etj. duke mundësuar qytetarëve qasje më të lehtë dhe më të shpejt në shërbimet e ndërmjetësimit.

Fillimisht në vitin 2012, ndërmjetësimi filloj të funskionalizohet me hapjen e qendrave të ndërmjetësimit në Pejë, Gjilan, Gjakovë dhe Ferizaj, duke vazhduar me hapjen e tyre edhe në Prishtinë, Prizren dhe Mitrovicë.

Me qëllim të vet qëndrueshmërisë të sistemit të ndërmjetësimit në Kosovë, Këshilli Gjyqësor dhe Prokurorial në vitin 2017 kanë caktuar zyrtarë përgjegjës për administrimin e rasteve të referuara në procedurë të ndërmjetësimit brenda gjykatave dhe prokurorive themelore.

Ndërsa, Ligji ri për Ndërmjetësim i cili ka hyr në fuqi në vitin 2018, , ka sjellë risi në procesin e ndërmjetësimit duke përmbajtur dispozita të cilat parashohin referentët për ndërmjetësim, duke hapur zyre të ndërmjetësimit nëpër Gjykatat dhe Prokuroritë Themelore, pastaj dispozita të cilat i referohen ndërmjetësimit të detyrueshëm, si dhe ekzekutueshmërinë e marrëveshjeve të arritura në procedurë të ndërmjetësimit.

Caktimi i zyrtarëve për ndërmjetësim brenda gjykatave dhe prokurorive themelore, ka rezultuar deri tek vet-qëndrueshmëria e sistemit të ndërmjetësimit përkundër ekzistimit apo jo të donatorëve, duke i dhënë fokus të veçantë përmirësimit të shërbimeve, cilësisë së ndërmjetësimit dhe qasjes në drejtësi. Pozita aktuale e ndërmjetësimit në Kosovë si tërësi, ka ndikuar në ngritje të rasteve të referuara, si një proces shumë efikas dhe i rëndësishëm në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ndërmjet qytetarëve të Kosovës. Ky rezultat i arritur deri më tani paraqet arsye më shumë për funksionimin e ndërmjetësimit.

Ndërmjetësuesit e parë janë licencuar në 2011 dhe aktualisht janë diku rreth 180 ndërmjetësues të licencuar nga Ministria e Drejtësisë në tërë Kosovën, të profileve të ndryshme të gatshëm të ofrojnë shërbime të ndërmjetësimit në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.

Çfarë është ndërmjetësimi?
Ndërmjetësimi është procedurë (metodë) alternative e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve, veprimtari jashtëgjyqësore e rregulluar me ligj, i cili zhvillohet vullnetarisht nga palët. Në procedurën e ndërmjetësimit nuk ka një gjyqtar që të vendos për çështjen, por vendimi merret nga vet palët, ku palët në kontest zgjedhin një ose më shumë persona të paanshëm (ndërmjetësuesit) për të ndihmuar palët në arritjen e një zgjidhje reciprokisht të kënaqshme të mosmarrëveshjes së tyre, shumë më shpejtë, më lehtë dhe më lirë se në procedurat gjyqësore.
Parimet e Ndërmjetësimit
Vullneti i lirë i palëve - Procedura e ndërmjetësimit zhvillohet me vullnetin e lirë të palëve, i shprehur gojarisht dhe me shkrim, në pajtim me legjislacionin në fuqi. Barazia e Palëve - Në procedurën e ndërmjetësimit palët janë të barabarta dhe kanë të drejta dhe detyrime në pajtim me legjislacionin në fuqi. Paanshmëria dhe Pavarësia- Ndërmjetësuesi gjatë zhvillimit të procedurës së ndërmjetësimit është plotësisht i pavarur dhe i paanshëm Privatësia dhe Konfidencialiteti - Në procedurën e ndërmjetësimit përjashtohet publiku. Procedura e ndërmjetësimit është e natyrës konfidenciale. Deklaratat dhe të gjitha informacionet tjera lidhur me procedurën e ndërmjetësimit nuk mund të përdoren si dëshmi në ndonjë procedurë tjetër, pa miratimin e palëve. Ndërmjetësuesi, palët dhe përfaqësuesit e tyre janë të obliguar që ta ruajnë konfidencialitetin e procedurës së ndërmjetësimit, përveç nëse palët pajtohen ndryshe. Marrëveshja e ndërmjetësimit me pëlqimin e palëve mund të bëhet publike në pajtim me legjislacionin në fuqi.
Kontestet që mund të zgjidhen përmes ndërmjetësimit:
  1. Ndërmjetësimi i detyrueshëm
  2. Rastet Civile
  3. Rastet Penale

Dispozitat e Ligjit për Ndërmjetësim zbatohen në procedurën e ndërmjetësimit në marrëdhëniet kontestuese të subjekteve të së drejtës në raportet juridiko-pasurore, tregtare, familjare, të punës, rastet tjera të kontesteve nga e drejta pronësore, siç janë të drejtat që kanë të bëjnë me fitimin e të drejtave pronësore përmes marrëdhënieve kontraktuale apo të fituara përmes trashëgimisë, procedurat e falimentimit, raporte të tjera civile, administrative dhe penale, në të cilat palët lirisht mund të disponojnë vullnetin e tyre të lirë, në rast se me ligj të veçantë nuk është paraparë përgjegjësia ekskluzive e gjykatës, prokurorisë apo e një organi tjetër kompetent.

Ndërmjetësimi dhe procedura e ndërmjetësimit nuk zbatohet për rastet që kanë të bëjnë me dhunën në familje, në pajtim me Ligjin kundër Dhunës në Familje ose për çdo mosmarrëveshje për të cilat është paraparë përgjegjësia ekskluzive e gjykatës apo ndonjë organi tjetër kompetent. Ndërmjetësimi në fushën penale zbatohet në rastet ku parashihet dënimi me gjobë dhe dënimi me burgim deri në tri (3) vjet.

Ndërmjetësimi aplikohet në marrëdhënie të natyrave të ndryshme kontestuese por nuk kufizohet në llojet e kontesteve si në listat në vazhdim.

Ndërmjetësimi i detyrueshëm është lloj i procesit të referimit vetëm nga gjykatat dhe vlen vetëm për lloje të caktuara të rasteve të së drejtës familjare dhe të së drejtës pronësore. Në raste të tilla, nëse gjykatësi/gjykatësja, nën diskrecionin e tij apo saj, beson që mosmarrëveshja mund të zgjidhet me ndërmjetësim, do të udhëzojë palët që të mbajnë një takim fillestar me ndërmjetësuesin dhe të diskutojnë nëse palët do të provojnë ndërmjetësimin e mosmarrëveshjes. Palët janë të lira që të refuzojnë ndërmjetësimin pas takimit fillestar me ndërmjetësuesin. Megjithatë, nëse palët zgjedhin që të mos provojnë ndërmjetësimin, ato duhet të provojnë për të paktën 30 ditë nga dita që gjykatësi ka referuar rastin për ndërmjetësim para se të vazhdojnë me procedurat gjyqësore.

Llojet e kontesteve për të cilat duhet të zbatohet ndërmjetësimi i detyrueshëm janë:

  • kontestet nga marrëdhëniet familjare lidhur me rastet nga alimentacioni, -
  • kujdestaria,
  • kontaktet dhe mbajtja e fëmijës,
  • ndarja e pronës së përbashkët martesore,
  • kontestet pronësore që kanë të bëjnë me të drejtat dhe detyrimet nga të drejtat e servituteve,
  • kompensimi i pronës së shpronësuar.

Lëndët e përshtatshme për ndërmjetësim nga e Drejta Civile

Aplikimi i ndërmjetësimit në rastet civile paraqet ndër rastet më të përshtatshme për t’u ndërmjetësuar. Në raste të këtilla e që nuk kufizohen, palët kanë mundësin t’i drejtohen drejtpërsëdrejti zyrave të ndërmjetësimit apo ndërmjetësuesve për të zgjidhur mosmarrëveshjen e tyre pa pasur nevojë t’i drejtohen gjykatës. Mirëpo, edhe nëse rastet veqse gjendën në gjykata palët kanë mundësinë ta zgjidhin mosmarrëveshjen e tyre përmes ndërmjetësimit duke i propozuar gjyqtarit referimin e rastit në ndërmjetësim.

Marrëdhëniet kontestuese në raportet civile, mund të jenë por nuk kufizohen në:

  • Kontestet lidhur me fitimin dhe humbjen e të drejtës së pronësisë në sendet e luajtshme dhe të paluajtshme
  • Kontestet lidhur me mosrespektimin e të drejtës së parablerjes
  • Kontestet lidhur me bashkëpronësinë
  • Kontestet lidhur me pronësinë e përbashkët
  • Kontestet lidhur me Posedimin dhe bashkëposedimin
  • Kontestet lidhur me pengim posedimin
  • Kontestet lidhur me marrëdhëniet juridike reciproke të pronarëve të njësive të ndërtesës
  • Kontestet lidhur me të drejtën fqinjësore, si: Detyrimi për përkujdesje, Ngatërrimi i kufirit, Shënimi dhe instalimet e kufirit, Pema në kufi, Imisione, Frutat, Degët dhe rrënjët, Hyrja e domosdoshme për marrjen e kafshëve, Kalimi i domosdoshëm, E drejta e kalimit për ndërtesa, Shfrytëzimi i përkohshëm i një paluajtshmërie fqinje, Shembja e një ndërtese, Ndërtimi përtej vijës së kufirit, Mihja rrezikuese, Rrjedha e ujit.
  • Kontestet lidhur me mbrojtjen e pronësisë, si: Kërkesa e pronarit për kthimin e sendit nga poseduesi pa të drejtë posedimi, Kërkesa e pronarit kundër poseduesit me mirëbesim, Kërkesat e poseduesit me mirëbesim nga pronari, Kërkesat e pronarit kundër poseduesit me keqbesim, Kërkesat e poseduesit me keqbesim nga pronari, Kërkesa për largimin dhe mos-përsëritjen e cënimit të pronësisë dhe farëdo cënimi të posedimit apo përdorimit të së drejtës së pronësisë mbi një send
  • Kontestet lidhur me servitutet
  • Kontestet lidhur me barrën sendore
  • Kontestet lidhur me të drejtën e ndërtimit
  • Kontestet lidhur me mospërmbushjen ose përmbushjen e pjesshme të kontratave
  • Kontestet lidhur me kompenzimin e dëmit material dhe jomaterial
  • Kontestet lidhur me shpërblimi në formë të rentës në të holla
  • Kontestet nga e drejta e banimit
  • Kontestet lidhur me administrimin e pasurisë së fëmijës nga njëri prind, të cilit i është besuar rritja dhe edukimi i fëmijës
  • Kontestet lidhur me pasojat personale e pasurore ndërmjet bashkëshortëve pas zgjidhjes së martesës
  • si dhe konteste të tjera që vlerësohen të përshtatshme për ndërmjetësim

Lëndët e përshtatshme për ndërmjetësim nga e Drejta e Punës

Kontestet nga marrëdhënia e punës mund të referohen në procedurën e ndërmjetësimit sipas vlerësimit të gjykatës dhe pajtimit të palëve në kontest. Disa nga lëndët nga marrëdhënia e punës të cilat mund të referohen, por që nuk kufizohen, për zgjidhje përmes ndërmjetësimit janë:

  • Kontestet lidhur me diskriminimin në punë mbi çfarëdo baze dhe mobingun
  • Kontestet lidhur me kompenzimin e pagave
  • Kontestet lidhur me kompenzimin e përfitimeve dhe shpërblimeve tjera në punë mbi bazën e trajtimit të barabartë të të punësuarve
  • Kontestet lidhur me kompenzimin e dëmit material dhe jomaterial për lëndimet në punë, përfshirë fitim e humbur dhe rentën 
  • si dhe konteste të tjera që vlerësohen të përshtatshme për ndërmjetësim.

Lëndët e përshtatshme për ndërmjetësim nga e Drejta Tregtare

Kontestet tregtare mund të referohen në procedurën e ndërmjetësimit sipas vlerësimit të gjykatës dhe me pajtimin e palëve në kontest. Disa nga kontestet tregtare të cilat mund të referohen, por që nuk kufizohen, për zgjidhje përmes ndërmjetësimit janë:

  • Kontestet e shkaktuara nga konkurrenca e ndershme ose e pandershme
  • Kontestet lidhur me mospërmbushjen e kontratave tregtare të lidhura mes personave fizikë dhe juridik (me përjashtim të kontratave publike)
  • Kontestet që rrjedhin nga funksionimi dhe mbarëvajtja e shoqërive tregtare. Në këtë kategori përfshihen të gjitha mosmarrëveshjet e krijuara për shkak të vendimmarrjeve në organet drejtuese të tyre, apo ato që vijnë për shkak të marrëdhënieve të ortakëve/aksionerëve
  • Kontestet lidhur me kompensimin e dëmit material dhe jomaterial
  • Kontestet lidhur me kontratat e sigurimeve
  • Kontestet që rrjedhin nga kontratat e kredisë (riprogramimi, kamata e kundërligjshme, garancionet bankare)
  • Kontestet lidhur me markat tregtare
  • si dhe konteste të tjera nga e drejta tregtare që kualifikohen si të përshtatshmë për ndërmjetësim.

Lëndët e përshtatshme për ndërmjetësim nga e Drejta Administrative

Çështjet nga e drejta administrative mund të referohen në procedurën e ndërmjetësimit sipas vlerësimit të gjykatës dhe me pajtimin e palëve. Kategoria e lëndëve/konflikteve administrative të cilat mund të referohen, por që nuk kufizohen, për zgjidhje përmes ndërmjetësimit janë:

  • Rastet që kanë të bëjnë me ekzekutimin e aktit administrativ ose afateve për kryerjen e obligimeve inidividuale.
  • Çështjet që kanë të bëjnë me kërkesëpaditë të cilat janë paraqitur së bashku me kërkesëpadinë kryesore si kërkesa aksesore për kthimin e sendeve të marra ose kompenzimin e dëmit.
  • Kontestet lidhur me lartësinë e kompensimit të dëmit, heqjen dorë nga kompensimi I dëmit, afatet për kthimin e sendeve, heqjen dorë nga kthimi i sendeve, etj.
  • si dhe raste tjera administrative që vlerësohen të përshtatshme për ndërmjetësim.

Lëndët e përshtatshme për ndërmjetësim nga e Drejta Penale

Në fushën penale, për veprat penale të dënueshme me gjobë ose/dhe me burgim deri në 3 vjet (përjashtuar rastet e Dhunës në Familje), të cilat, para ngritjes së aktakuzës sipas vlerësimit të prokurorit janë të përshtatshme të referohen në procedurën e ndërmjetësimit, ndërsa pas ngritjes së aktakuzës sipas vlerësimit të gjyqtarit, me propozimin e prokurorit ose me propozimin/pajtimin e të dëmtuarit dhe të pandehurit që çështjen e tyre ta zgjidhin në procedurën e ndërmjetësimit, lëndën e tillë e referon në ndërmjetësim. Veprat penale të parapara në Kodin Penal të Republikës së Kosovës që mund të konsiderohen më të përshtatshme për tu referuar në ndërmjetësim janë:

  • Kanosja, neni 181 par.1 dhe 2 i KPRK
  • Ngacmimi, neni 182 par.1
  • Sulmi, neni 184 par.1
  • Lëndim i lehtë trupor, neni 185 par.1
  • Pjesëmarrja në rrahje, neni 187
  • Shtrëngim, neni 192 par.1
  • Cënimi i të drejtës në grevë, neni 221
  • Keqpërdorimi i të drejtës në grevë, neni 222
  • Vjedhja e shërbimeve, neni 314
  • Shpërdorimi i pasurisë së huaj, neni 318
  • Marrja në posedim e pasurisë së luajtshme, neni 319
  • Vjedhja e pyllit, neni 349
  • Asgjësimi, dëmtimi ose heqja e instalimeve publike, neni 357 par. 2
  • Mos evitimi i rrezikut, neni 362
  • Rrezikimi i trafikut publik, neni 370 par.1
  • Mospjesëmarrja në mënjanimin e rrezikut të përgjithshëm, neni 405
  • Heqja apo dëmtimi i vulave zyrtare ose i shenjave, neni 406
  • Marrja apo asgjësimi i vulave zyrtare ose i shkresave zyrtare, neni 407
  • Vetëgjyqësia, neni 410 par.1
  • si dhe vepra penale të tjera që vlerësohen të përshtatshme për ndërmjetësim.
Si inicohet procedura e Ndërmjetësimit?
Procedura e ndërmjetësimit mund të iniciohet nga palët, gjykata, prokuroria apo organi kompetent administrativ sipas legjislacionit në fuqi. Inicimi nga palët, është atëherë kur palët me iniciativë të vet dhe vullnetarisht kërkojnë që kontestin/mosmarrëveshjen e tyre ta zgjidhin përmes ndërmjetësimit, pa iniciuar procedura gjyqësore. Inicimi nga gjykata, prokuroria apo organi kompetent është atëherë kur rasti gjendet/është paraqitur në njërën nga këto institucione, palët udhëzohen që të provojnë ndërmjetësimin dhe institucioni përkatës e referon rastin në ndërmjetësim. Edhe kur procedura e ndërmjetësimit ka filluar, secila nga palët mund të tërhiqet nga ndërmjetësimi në çfarëdo kohe. Si zhvillohet procedura e ndërmjetësimit? Ndërmjetësimi realizohet me ndihmën e një personi të tretë, të kualifikuar dhe të paanshëm, të zgjedhur nga vetë palët, i cili është Ndërmjetësues i licencuar nga Ministria e Drejtësisë. Procedura e ndërmjetësimit konsiderohet të ketë filluar zyrtarisht në datën kur palët dhe ndërmjetësuesi (ndërmjetësuesit) nënshkruajnë marrëveshjen për fillimin e procedurës së ndërmjetësimit. Pas nënshkrimit të marrëveshjes mbi ndërmjetësim, palët dhe ndërmjetësuesi do të caktojnë datën dhe kohën për mbajtjen e seancave të ndërmjetësimit. Procedurat për ndërmjetësim zhvillohen dhe vendosen nga palët. Ndërmjetësuesi lejohet të zhvillojë takime të ndara me secilën palë nëse ai ose ajo konsideron se do të ishte në interesin më të mirë të vazhdimit të procedurës së ndërmjetësimit. Ndërmjetësuesi gjithashtu lejohet të propozoj mundësi për zgjidhjen e mosmarrëveshjes, por jo edhe zgjidhjen përfundimtare, e cila duhet dakordohet nga palët. Kohëzgjatja e procedurës së ndërmjetësimit? Procedura e ndërmjetësimit është shumë më e shpejtë se procedura gjyqësore. Përderisa, një lëndë mund të mbetet pa u zgjidhur me vite të tëra në gjykata, Ndërmjetësimi mund të zgjas 90 ditë ose më së shumti 120 ditë. Nëse brenda një seance të vetme apo disa seancave nuk mund të arrihet marrëveshja, atëherë, do të mbahen seanca shtesë deri në përfundimin e periudhës së parashikuar prej 90 apo 120 ditësh. Gjatë kësaj periudhe, palët në çdo kohë mund të zgjedhin të ndërpresin procedurat e ndërmjetësimit dhe t’i kthehen procedurës gjyqësore.
Kush mund të jetë ndërmjetësues dhe cili është roli i tij?
Ndërmjetësues është personi i cili është certifikuar dhe licencuar për ndërmjetësues nga Ministria e Drejtësisë. Qytetarët mund ta verifikojnë në Regjistrin publik të Ndërmjetësuesve të Ministrisë së Drejtësisë, nëse një person është ndërmjetësues i licencuar. Nëse nuk mund të gjendet në Regjistrin publik të Ndërmjetësuesve, atëherë ai nuk është ndërmjetësues i licencuar. Ndërmjetësuesi ka rol të rëndësishëm në procesin e komunikimit dhe negocimit duke i orientuar palët drejt gjetjes së zgjidhjes më të mirë për ta. Ndërmjetësuesi lehtëson ose ndihmon palët e përfshira në konflikt për të gjetur zgjidhje të pranueshme nga vetë palët, zgjidhje që shpreh vullnetin e lirë dhe të pa imponuar ose pa manipuluar duke respektuar legjislacionin në fuqi në arritjen e marrëveshjes së ndërmjetësimit. Ndërmjetësuesi nuk ka kompetencë të vendos vet kushtet e marrëveshjes ose zgjidhjen e konfliktit sipas vlerësimit të tij.
Efekti juridik i marrëveshjes së arritur në ndërmjetësim?
Marrëveshja e arritur mes palëve në mosmarrëveshjet e referuara nga gjykata, pas aprovimit nga gjyqtari referues, ka fuqinë e një dokumenti përmbarues. Marrëveshja e arritur mes palëve në mosmarrëveshjet e referuara nga prokuroria, pas aprovimit nga prokurori referues, ka fuqinë e një dokumenti përmbarimor. Për rastet e vetinicuara, marrëveshja të cilën palët e arrijnë përmes ndërmjetësimit me nënshkrimin e marrëveshjes nga palët dhe ndërmjetësuesi, ka efekt të njëjtë sikurse një vendim gjyqësor i formës së prerë, ka fuqinë e një dokumenti përmbarimor.
Sa kushton Ndërmjetësimi?
Udhëzimi Administrativ për tarifën e ndërmjetësuesve përcakton shumën e cila duhet kompensuar ndërmjetësuesin në bazë të llojit të kontestit.
Si mund të përzgjidhen ndërmjetësuesit?
Ndërmjetësit mund të përzgjedhen me marrëveshjen e të dy palëve, nëse njëra nga palët nuk pajtohet me ndërmjetësuesin e zgjedhur nga pala tjetër, mund të zgjedhë një ndërmjetësues tjetër, nga Regjistri Publik i Ndërmjetësuesve i cili është në mënyrë elektronike:Regjistri i ndërmjetësuesve u prezantohet palëve në çdo zyre të ndërmjetësimit nëpër gjyakata dhe prokurori themelore.
Pse duhet zgjedhur ndërmjetësimin për zgjidhjen e mosmarrëveshjes?
Sepse ndërmjetësimi: • ju ofron një zgjidhje shumë më të shpejtë, më pak të kushtueshme dhe më transparente. • ju jep mundësinë për të vendosur vetë për kushtet e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve pa ndikim dhe jo nga gjyqtari dhe avokati. • normalizon dhe përmirëson marrëdhëniet midis palëve dhe krijon premisa për vazhdimin e së ardhmes duke pasur dhe ruajtjen e marrëdhënieve me palën tjetër; • është i suksesshëm deri në 90% të rasteve; • shmang formalitetet e një gjykimi; • për mosmarrëveshjet që mund të ndërmjetësohen, ju nuk keni nevojë t’i drejtoheni paraprakisht Gjykatës. Kështu, shmangni pritjet në gjykata dhe lehtësoni punën e Gjykatave. • marrëveshja e arritur në procedurën e ndërmjetësimit përbënë titull ekzekutiv/përmbarimor. “Titulli ekzekutiv” është dokument në bazë të cilit fillohet procedura e ekzekutimit; kjo nënkupton se nëse marrëveshja është arritur, ju nuk keni nevojë të shkoni në gjykatë për ta përmbaruar atë. • palët mund të heqin dorë në çdo kohë nga zgjidhja e mosmarrëveshjes përmes ndërmjetësimit dhe të ndjekin procedurat gjyqësore;

Vegzat

stema